Palpitat cor Helveticum penitus in Alpibus sive De quodam cuniculo montano

Hesterno die Alpes per Grisoniae pagum late patentes erant obtectae nebulis tam densis, ut montes conscendere desineremus. Accessit, ut per totum plueret diem. Quid ergo? 

Ad pagulum Predam:
Ianua cuniculi illius, qui nunc sub Albula monte foditur
et diis iuvantibus erit confectus anno 2020°

Tramine Rhaetico utentes Predam ad pagulum vecti sumus. Qui pagulus sub Albula monte sita est. Per quem montem iter ex Helvetia Transalpina facientibus est accessus ad Engadinam, qua ex valle iam patet Italia septentrionalis. Iam anno 1903° Albula mons cuniculo ferriviario longitudinis fere sex chiliometrorum perfossus erat – ita quidem, ut homo periegeticus, qui tum temporis praecipue erat Britannus nobilis, sine laboribus ac percommode ad vicum Engadinianum a Sancto Mauritio denominatum (vulgo: St. Moritz) perveniret ad corpus animumque in deversoriis luxuriosis ac tepentibus thermis reficiendum.

Sed ne longus sim, de Preda brevibus verbis hocce: Quo enim in pagulo his diebus secundus specus ferriviarius per Albulam montem perfoditur, namque cuniculus ille primus, qui anno 1903°  erat constructus, post centum annos vetustate confectus munere suo mox non iam fungetur. Hesterno ergo die locum exstructionis adiimus.

 

Prospectus ad cuniculi ianuam septemtrionalem

Octoginta munitores materiam displosivam adhibentes intestina eruunt saxea. Cuniculi ianuam lustrans melius intellegere mihi videor, quid sit Helvetiorum proprium. Gentes enim aliae aedificiis publicis ad ostentationem utuntur (Francogallis est turris Eiffeliana et Castellum Versaliense, Americanis et regulis Arabis quaedam aedificia caelum attingentia), nobis autem Helvetiis cuniculi sunt Alpini*– nempe aedificia extrinsecus spectantibus quasi invisibilia ianuis cunicolurum exceptis. Namque palpitat, ut videtur, cor Helveticum penitus in Alpibus, in specibus viariis, in cuniculis* per montes perfossis, palpitat cor Helveticum sic, ut foris paene nihil videri possit.

Casula sive contubernia, ubi operarii et munitores pernoctant

Munitores multis a civitatibus oriundi sunt,
scilicet ex Italia, Austria, Helvetia, Lusitania, Germania

----------------------------------

*Cuniculus ferriviarius novus sub Sancti Godehardi monte fossus opus Helveticum id genus est maximum. Qui cuniculus Kalendis Iuniis praeteritis inauguratus Helvetiam Transalpinam Germaniamque cum Italia coniungit. Quo specu viario longitudinis 57 chiliometrorum nullus cuniculus ferriviarius in orbe terrarum est longior.

De T. Pomponio Attico et Iosepho Ackermann sive de nummulariis illustribus

Ut Helvetius originem habeo e terra clarissimis viris fecundiore, qui in res pecuniarias studiose incumbunt. Quid mirum, si me vitae fataque illustrium virorum, qui tabernis praesunt argentariis, haud parum alliciunt? Iosephus Ackermann concivis meus, ut exemplum affero, vir summo ingenio simulque furore nummulorum perturbatus praefectus erat cuiusdam tabernae argentariae, quae ad eius modi tabernas maxime potentes orbis terrarum pertinet. Namque rexit Ackermann per decennium Tabernam Argentariam Germanicam  (vulgo «Deutsche Bank»). 

Josephus Ackermann,
nummularius Helvetius

Quos per annos Ackermann cum aliis tum his duobus rebus in hominum ore fuit: Anno 2005° Iosephus ille Tabernam Argentariam Germanicam omnium temporum lucrum effecisse maximum nuncupavit pariterque se 6'000 functionarios argentarios operariosque dimittere eosque ex muneribus eicere declaravit. Fallitne me animus, si Iosephum illum ad nummularii illud genus, quod vultures aemulatur rapaces, pertinere contendo?

At vero exstat alterum genus hominum, qui pecuniis operam dant multiplicandis. Non ita pridem in vitam T. Pomponii Attici casu incurro – scilicet eam vitam, quam nobis Cornelius Nepos praebet in libro «De viris illustribus» inscripto. Fuit Atticus aetate rei publicae Romanae dilabente vir non minus pecuniosus quam litteratus ac pietate plenus, ut apud Nepotem legimus. Atticus non solum Ciceronis familiaritate usus est intima, sed quasi cum omnibus viris erat coniunctus, quibus tum temporis erant gratia, auctoritas, imperium. 

Hic liber a Cornelio
Nepote conscriptus
vitam Attici continet

Familiariter enim usus est Atticus Sullâ (ad quem iam reveniam), Q. Hortensio, M. Bruto, M. Catone, M. Antonio necnon M. Agrippa, qui fuit eius gener, et Octaviano, quem quoque sub nomine Augusti novimus. Rem publicam perturbatam Romanam fugiens Atticus Athenis habitavit, quo in loco negotia gessit pecuniaria litterasque coluit. Qua in civitate Graeca Atticus adulescens Sullam ex Asia redientem convenit. Quo de congressu Cornelius Nepos sic: «Huc [scilicet Athenas] ex Asia Sulla decedens cum venisset, quamdiu ibi fuit, secum habuit Pomponium, captus adulescentis et humanitate et doctrina.» Haec tantummodo et nihil amplius Nepos de congressu Atheniensi. Praeterit enim Nepos Atticum Athenis Sullae auxilio fuisse in statuis librisque eligendis, quae opera Sulla Atheniensibus tum temporis rapuit.* 

Quippe nunc exoritur quaestio, an et T. Pomponius ille Atticus ad idem vulturum genus pertineat ac Iosephus ille Ackermann. Suspicor Nepotem, quippe cui Atticus esset carissimus, nonnihil eorum, quae de T. Pomponio cognita habuerat, omisisse. Constat autem argentarius Romanus Athenis a Sulla direptis Athenienses in urbe restituenda adiuvisse opibus suis, quam ob rem ei cognomen impositum fuit Attici. Immo vero Athenienses eum facere volebant civem.

Quod autem ad Iosephi Ackermann fata attinet, memoratu dignum mihi videtur et nummularium Helvetium – sicut olim T. Pomponius re publica Romana tumultu dilaceratâ id fecerat – regiones petivisse orientales, ut mediterraneo frueretur caelo. Namque inde ab anno 2014° Ackermann est praeses Tabernae Argentariae Cypriae (vulgo: Bank of Cyprus).

-------------------------------

*His de rebus nos docent Petrus Kraft et Felicitas Olef-Kraft, qui Cornelii Nepotis opus cum titulo «De viris illustribus» in lucem ediderunt (apud domum editoriam Reclam vocitatam, Stutgardiae, anno 2006°), cf. p. 405°, adnotationem 15°.

De spectatoribus (pars tertia)

Quanto spatii spectatori opus est – nempe pedifollis fautori in stadii cavea commoranti? Spectate quaeso virum sine petaso (in dextra cuiusque photographematis* parte) modum metri quadrati ligneum manibus tenentem. Est Vergilius Muzzulini campi pedilusorii Bernensis «Wankdorf» vocitati architectus, qui ante Certamina Mundana Pedilusoria anno 1954° apud Helvetios facta perquisivit, quot spectatores locum magnitudinis unius metri quadrati occupare possent. Suntne quini aut seni? 

Mihi quidem haecce photographemata spectanti altera in mentem venit rogatiuncula. «Quanto terrae homini est opus?» His enim verbis quaedam inscribitur fabula Leonis Tolstoj, auctoris Rutheni. Terrae tantulum homo requirit, quantulum corpore humano tegitur – homine quippe mortuo ac sepulchrum requirente. Sic enim Tolstoj.

Plura de spectatoribus pedilusoriis inveniuntur hoc in libro:  Werner Bosshard, Beat Jung: De spectatoribus turmae pedilusoriae Helveticae, Turici, anno 2008°, apud domum editoriam «Limmat-Verlag» [vulgo: Die Zuschauer der Schweizer Fussball-Nationalmannschaft. Zürich 2008, Limmat-Verlag].

* Photographemata in scriniis associationis photographicae «Comet» repperta sunt. Auctor est ignotus.

Lex multitudinum sive de spectatoribus (pars secunda)

Hoc photographema nobis exhibet spectatorum multitudinem lineam lateralem et vexillum angulare urgentem. Imago a Mauritio (vulgo: Maurice) Wassermann photographice – id est: lucis ope – depicta est anno 1951°, cum turma pedilusoria Helvetica Francogallicam manum Genavae in urbe hospitaliter excepit.

Spectatorum turba admodum condensata: Amant enim homines eodem loco congeri ac constipari. Quo densior, eo potentior est spectatorum turba. Quae lex ad quamlibet hominum multitudinem valet. Haec hactenus.

Plura de his rebus inveniuntur hoc in libro:  Werner Bosshard, Beat Jung: De spectatoribus turmae pedilusoriae Helveticae, Turici, anno 2008°, apud domum editoriam «Limmat-Verlag» [vulgo: Die Zuschauer der Schweizer Fussball-Nationalmannschaft. Zürich 2008, Limmat-Verlag].

De spectatoribus (pars prima)

Nullum huius mundi spectaculum spectatorum plus allicit quam certamina pedilusoria. Quos spectatores haec photographemata exhibent, certamini Helvetios inter et Belgas interfuerunt  – scilicet sedentes in tecto domûs, quae prope campum pedilusorium nomine «Hardturm» erat sita. Quae sollemnia pedilfolli dedicata anno 1933° Turici in oppido Helvetio habita sunt et die quidem dominico ac postmeridianis horis. Photographemata ergo ad illam pertinent aetatem, cum pediludium mutatum est in res tam gratissimas quam populares apud gentes terram continentem Europaeam incolentes, quod in Helvetia factum est primo bello mundano confecto.

Photographiarum auctor est Iosephus (vulgo: Sepp) Schmid, qui inter primos photographos Helvetios numeratur, qui res pedilusorias photographice depingentes suis consecrarunt imaginibus.

Plura de his rebus inveniuntur hoc in libro:  Werner Bosshard, Beat Jung: De spectatoribus turmae pedilusoriae Helveticae, Turici, anno 2008°, apud domum editoriam «Limmat-Verlag» [vulgo: Die Zuschauer der Schweizer Fussball-Nationalmannschaft. Zürich 2008, Limmat-Verlag].

De notione grammaticae

In modernis, quae dicuntur, linguis multo angustiorem verbi sensum habet ea vox, quae est grammatica, quam in sermone Latino. Dositheus Magister, qui floruit saeculo IV, grammaticam verbis definivit hisce: 

«Ars grammatica est scientia emendati sermonis in loquendo et scribendo poematumque ac lectionis prudens praeceptum. Grammaticus est, qui uniusquisque rei vim ac proprietatem potest explanare loquela. Artis grammaticae officium constat partibus quattuor: lectione, emendatione, enarratione, iudicio. Lectio est varia cuiusque scripti pronuntiatio serviens dignitati personarum exprimensque habitum animi cuiusque. Emendatio est recorrectio errorum, qui per scriptum dictionemve fiunt. Enarratio est obscurorum sensuum quaestionumque narratio. Iudicium est, quo poemata ceteraque scripta perpendimus et discernimus. Artis grammaticae initia ab elementis surgunt, elementa figurantur in litteras, litterae coguntur in syllabas, syllabis comprehenditur dictio, dictiones coguntur in partes orationis, oratio in virtutes ac vitia descendit.»* 

His similia iam legimus apud Quintilianum, qui grammaticam in duas partes divisit – scilicet in «recte loquendi scientiam et poetarum enarrationem» (inst. 1,4,2).

-------------- adnotatio -----------------

*Affert verba Dosithei Magistri Eleanor Dickey in libro cum titulo hoc: De lingua Latina discenda via rationeque antiqua, Cantabrigiae, anno 2016, p. 85-87. De quo libro lectu dignissimo forsan alias est facultas fusius loquendi. 

Conradus Gesnerus (1516-2016) sive de «Bibliotheca Universali»

Conradus Gesnerus polyhistor
(depictus a Tobia Stimmer, 
Museum «Allerheiligen», Scafusa)

Mense Martio quingenti anni acti erant ab ortu Conradi Gesneri, doctoris medici. Turicensis ille civis fuit universalis qui dicitur homo aetatis litterarum renascentium. Praetereo nunc eius scripta zoologica botanicave, omitto artificem ingeniosum, cuius manus sollertes delineaverunt animalia plantasque, praetereo quoque grammaticum, qui haud paucas editiones recognovit curavitque principes.

Dico nihil nisi de Gesneri opere, quod «Bibliotheca universalis» inscribitur. Quo libro anno 1545 in lucem edito polyhistor Helvetius Europaeâ in re publica litteraria celeber est factus posterique eruditum Turicensem cognominarunt patrem bibliographiae. At vero «Bibliotheca Universalis» librorum indice plus valet. Est historia litterarum Latinarum.

Nonnihil de libri argumento iam operis titulus nobis praebet, qui titulus est: «Bibliotheca Universalis sive Catalogus omnium scriptorum locupletissimus in tribus linguis, Latina, Graeca et Hebraica, exstantium et non exstantium, veterum et recentiorum in hunc usque diem, doctorum et indoctorum, publicatorum et in bibliothecis latentium. Opus novum et non bibliothecis tantum publicis privatisve instituendis necessarium, sed studiosis omnibus cuiuscunque artis aut scientiae ad studia melius formanda utilissimum: authore Conrado Gesnero Tigurino* doctore medico. Tiguri apud Christophorum Froschouerum Mense Septembri Anno MDXLV.»

Continet «Bibliotheca Universalis» 5031 auctores et eorum opera. Est ergo bibliographia longe amplissima saeculi XVI et insuper maximi momenti. Curnam? Saeculo XV totâ Europâ circiter 27'000 libri in lucem sunt editi. Saeculo autem XVI res longe aliter se habuerunt. Prodiêre enim Lutetiae Parisiorum libri ad 40'000, Venetiis 27'000, Lugduni 15'000, Wittenbergae 9500, Romae 8500, Lipsiae 8000, Basileae 8000.** Quippe etiam multis in aliis oppidis Europaeis libri publicati sunt. Aliis verbis: Preli typographici ope usuque typorum mobilium factum est, ut libri multo celerius simulque multo maiore numero confici possent.

Lilium Martagon
a Gesnero pictum***

Quae librorum multiplicatio quid sibi vult? Quisnam tantum librorum numerum valet legere, nedum concoquat? Quo in litterarum labyrintho Conradi Gesneri «Bibliotheca Universalis» est veluti dux, qui lectoribus per ambages errantibus ostendat viam – licet exigua librorum pars a Gesnero sit tractata.

Quid porro Gesnerus de librorum delectu dicit? Quos libros dignos, qui in «Bibliotheca Universali» commemorentur, putat? Qua de re Gesnerus in epistula nuncupatoria sic: «Nullus a me scriptor contemptus est, non tam quod omnes catalogo aut memoria dignos existimarem, quam ut instituto meo satisfacerem, quo mihi imperaveram sine delectu simpliciter omnia, quae incidissent, commemorare. Nam vel ob hoc ipsum nonnulli nominandi sunt, ut lectores moneantur de abstinendo ab eis; non enim eruditis solum, sed quibuslibet hunc indicem collegimus, ut etiam rudes inde tanquam a praeceptore muto de authoritate utilitateque singulorum librorum, et contra, admoneantur.»

Decet procul dubio ex «Bibliotheca Universali», quam Gesneri longis debemus lucubrationibus, afferri exempla tamquam gustula quaedam.

Gustulum primum – Gesnerus de Platone: «Plato philosophus Atheniensis, θεῖος, id est divinus cognominatus, plus in sapienta profecit, quantumcunque eius in virum gentilem cadere potest, quam humana lingua edisseri posse videatur. Qui vitam eius et dogmata cognoscere penitius voluerit, legat Suidae, Diogenis Laertii et Marsilii Ficini de ipso scripta. [...] Platonis omnia opera Aldus excudit Venetiis in fol. Graece. Deinde Vualderus Basileae una cum Graecis Procli commentariis in Timaeum et Politica, adiectis etiam Graecis indicibus perquam copiosis anno 1534 in fol. chartis 301. Eadem Marsilio Ficino interprete excusa sunt Venetiis 1517 apud Philippum Pincium, nuper vero Basileae in officina Frobeniana ex recognitione Simonis Grynaei cum indice in fol. Adiecta sunt autem per Marsilium argumenta in singulos dialogos et ea nonnumquam prolixa, ut vel epitomes vel commentarii loco haberi possint. Platonis libri a posteris in quaternitates novem collecti. Prima quaternitas [...].»

Gustulum secundum – Gesnerus de C. Valerio Catullo: «Catullus Varronis tempore vixit. Ad Vergilium carmen de passere mittit, M. Tullii aliquando usus est patrocinio, qua de re epigramma eius exstat. Eruditorum consensu docti cognomen accepit. Ovidius eum Vergilianae maiestati opponit. Versus ipsius, quanquam ut duriusculi notantur, quod uterque Plinius asserit, tamen perelegantes habiti sunt, ac sectatores complures in his invenit. Valerius Martialis Catullum sibi ipsi audacter praeponit. Sic enim ad Macrum: „Nec multos mihi praeferas poetas / Uno sed tibi sim minor Catullo.“ Opus suum ad Cornelium Nepotem misit, virum doctum et rerum cognitione egregium. Dividitur autem in libros tres, ut primus lyricos, secundus elegiacos, tertius epigrammata contineat. Elegiam de coma Berenices ex poeta Callimacho in Latinos nummeros convertit. A Fabio Quintilliano et Diomede inter iambicos reponitur, ab aliis inter lyricos. [...] C. autem Plinius libro historiae naturalis 38, cum de magia disserit, amatorium de incantamentis carmen a Catullo editum refert. Scripsit et ithyphallicum carmen, ut est optimus testis Maurus Terentianus quinque eius versiculos citans. Mortuus Romae est, cum annum circiter trigesimum ageret, ut quidam putarunt. Vulgatum quoque de Valerio Catullo illud: „Tantum parva suo debet Verona Catullo / quantum magna suo Mantua Vergilio“. Haec ex Petro Crinito.

Pleraque huius poetae carmina improbae libidinis nequitia contaminantur, idcirco honestis auribus et castis tenerisque cavenda ingeniis.» 

Haec haectenus et haec quidem iam satis prolixe.

Ficus Carica a Gesnero picta***

Mortuus est Conradus Gesnerus doctor medicus Tigurinus anno aetatis suae L die 13° mens. Dec. anno 1565 – scilicet correptus peste.

Ad finem pervenio quaedam utilia adiciens: In «Bibliotheca Universali» auctorum nomina praebentur pro litterarum ordine alphabetico. Auctores, qui plura nomina habent, in praenominibus requirendi sunt. Marcus Tullius Cicero exempli gratia sub voce «Marcus» invenitur. Parabilis est «Bibliotheca Universalis» sub nexu infra indicato, et is quidem liber, quo Gesnerus ipse usus est quemque notulis, additamentis emendationibusque complevit manu scriptis. Fieri potest, ut hoc opus magnum eam in formam, quae PDF vocitatur, conversum ex rete extrahatur et ita quidem, ut semper in computatro quasi ad manum sit. En nexum: http://www.e-rara.ch/zuz/content/titleinfo/5079505

----------------  adnotationes  ------------------------

* Tigurinus = Turicensis; Tigurum = Turicum (vulgo: Zürich)

**Fons: Urs B. Leu: Conradus Gesnerus. Eruditus universalis et rerum naturalium indagator aetatis litterarum renascentium [vulgo: Conrad Gessner: Universalgelehrter und Naturforscher der Renaissance], Turici a. 2016 (apud domum editoriam Actorum Diurnorum Turicensium), p. 136.
*** Tabulae sunt depromptae e libro Ursi B. Leu (cf. **)