De nassiterna

Quomodo haec res Latine dicitur? Nassiterna est – scilicet quoddam vas aquarium ansâ tubuloque instructum, quo plantae perfundi solent. Sine nassiterna hortulanus est tamquam scriptor absque calamo. An claudicat collatio?

De quadam ianua

Ianua est primus ingresssus ad interiora domus. Vox a Iano deo est ducta, qui ianuis praeesse creditus est.* Quibusdam ianuis tituli adscribi solet. INTRANTIBUS PAX, EXEUNTIBUS SALUS: Quae inscriptio in mundo Latino divulgata etiam in angiportis exhibetur Salodurensibus. Mihi quidem egregie conscripta videtur.

*Sic fere in Totius Latinitatis Lexico ab Aegidio Forcellini exarato legi potest.

Apud tonsorem

Mulieres enumerent oportet Saloduri in oppidulo capillis secandis pretium bis carius viris. Curnam hoc? Filiolus meus explanat: «Feminis est coma multo densior, longior, intricatior quam viris.»

Quibus autem dictis contradicit Seneca commemorans quosdam viros Romanos, «quibus apud tonsorem multae horae transmittuntur, dum decerpitur, si quid proxima nocte succrevit, dum de singulis capillis in consilium itur, dum aut disiecta coma restituitur aut deficiens hinc atque illinc in frontem compellitur». Qua de pretii aequi quaestiuncula ego quidem, quippe qui calvitie sim ornatus, iudicare non audeo.

*Seneca: De brevitate vitae, 12,3

De ratione grammaticae docendae a Maturino Corderio adhibita

Discipuli Helvetii, dum magistri ingressum exspectant, garriunt, lasciviunt, confabulantur, sophophoniis suis incumbunt pelliculas novas sibi invicem ostendentes. Quas res quis discipulis vitio vertat? Longe aliter, ut videtur, res se habebant saeculo XVI. Tum temporis magistri sedulo id agebant, ut discipuli nullum temporis momentum perderent aut nihil agendo aut ineptiis faciendis. Apud Maturinum Corderium (1479-1564), linguae Latinae magistrum Francogallum, legimus hocce:

«Ne pueri nihil agendo discant male agere, praesertim otioso sermone pravisque aut ineptis colloquiis sese invicem corrumpentes, omnibus modis incitandi sunt, ut in schola, dum praeceptoris ingressum exspectant, assuescant interea bini ternive id, quod ab eo praescriptum fuerit, simul repetere. Plurimum proderit haec illis iucunda exercitatio; eosque interim ab otio et lascivia multisque aliis rebus malis, quibus offenditur Deus, avertere poterit. Sed quia sine puerili colloquio eiusmodi repetitiones tractari non solent, pueri autem ipsi, nisi instituti fuerint, nihil aliud quam barbarie loquuntur, idcirco ut Latine inter se loqui paulatim discant, hac de re hic aliquot breves colloquendi formulas proposuimus.»

Ergo tum temporis non erat discipulis, ut e Maturino discimus, linguâ confabulandi vernaculâ locus, antequam auditorium ingrederentur. Quidquid temporis – quamvis pusillum – suppeditabat, linguae Latinae studio dedicari debebat. Sed quales erant illae formulae, quas Corderius proposuit? En exemplum:

A: Dic Latine „frais ou fraîche“!

B: Recens.

A: Recens quae pars orationis est?

B: Nomen.

A: Utrum substantivum an adiectivum?

B: Adectivum.

A: Quale adiectivum?

B: Unius vocis.

A: Recens, recentis: quotae declinationis?

B: Tertiae.

A: Unde id nosti?

B: Quia in fine genitivi habet –is.

A: Declara!

B: Ut recens, genitivus recentis.

A: Confer ad aliquod exemplum!

B: Prudens, prudentis, recens recentis.

A: Age! Declina recens!

B: Recens nomen adiectivum sic declinatur in genera et casus: hic recens, haec recens, hoc recens.

A: Declina in masculino et foeminino.

B: Nominativus: Hic et haec recens; genitivus: recentis; dativus: recenti; accusativus: recentem; vocativus: recens; ablativus: recente vel recenti [et ita porro usque ad finem].

A: Iunge recens cum aliquo substantivo.

B: Panis recens.

A: Declina simul utrumque!

B: Nominativus singularis: panis recens; genitivus: panis recentis; dativus: pani recenti; accusativus: panem recentem; vocativus: panis recens; ablativus: pane recenti; nominativus pluralis: panes recentes; genitivus: panum recentium [et ita porro usque ad finem].

A: Verte Gallice!

B: Panis recens, generis masculini, “pain frais ou le pain frais“.

A: Cur non dixisti pane recente vel recenti; item panum recentium vel recentum?

B: Quia in Latine loquendo alterum e duobus satis est.

A: Cur in genitivo plurali non dicimus panium sicut messium?

B: Ad istud non respondeo, quia est quaestio curiosa.

Uterque locus supra allatus e Maturini Corderii opusculo cum titulo «Rudimenta Grammaticae: De partium orationis declinatu»  [Genavae a. 1566°] decerptus est. Quem libellum his diebus non sine magno emolumento perlego. Ante omnia ratio Grammaticae docendae a Maturino adhibita mihi persuadet. Namque tum temporis pueri in ipsorum disputatiunculis Latine in Latinae linguae grammatica exercebantur.

Licet fuerint Corderii discipuli multo iuniores discipulis meis tironibus, qui sunt XIII annos nati, licet formaverit Corderius ad linguae Latinae cognitionem iam pueros tenella aetate, cum primum pueruli legendi scribendique facultatem mediocriter adepti fuissent, mihi quidem Maturini via, ratio, methodus eo usque suadent, ut in scholis meis eas adhibere in animo habeam – uno quidem excepto: Impraesentiarum et intercapedines et id temporis, antequam auditorium ingrediar, discipulis ad punice confabulandum relinquam. Curabo autem, ut inter scholas quasdam formulas Maturini ursurpent pueri. Sunt formulae tam utiles quam hic illic lepidae. Cuinam non arrideat sententia illa: «Ad istud non respondeo, quia est quaestio curiosa»? Ceterum, ut Corderius recte admonet, «in omni docendorum puerorum genere cavendum est, ne illi supra ingenii vires onerentur».

Iustus Lipsius de Seneca

His diebus aliquantulum in Senecam inquirens quandam vitam philosophi illius suspirio laborantis offendi. Disserit enim Iustus Lipsius (1547-1606), ille dux commentatorum, de Senecae scriptis ac vita et ita quidem, ut ea legere operae pretium est, quae de Hispano Batavus exaraverat. Exorditur Lipsius dicere sic:

«Virorum illustrium vitam proferre vetus institutum est et quorum ingenia, scripta aut facta miramur, iuvat alia nosse, quae adhaeserunt. De Seneca igitur, quatenus poterat, dicam, et colligam ac disponam, ex ipso et variis scriptoribus, quod huc facit. Patriam ei Cordubam fuisse constat veterem florentemque in Hispania Baetica coloniam atque adeo in iis regionibus primam. Strabo aperte: „Plurimum inter Hispaniae Baeticae urbes Corduba aucta est [...] itemque Gaditana urbs. Haec quidem ob navigationes et Romanorum societates, illa vero ob regionis bonitatem et amplitudinem Baeti etiam fluvio multum huc conferente.“»*

Patriâ adumbratâ diffusâque luce, qua primum oculi animi puerilis delectati erant, depingit Lipsius Senecae vitam inde a pueritia usque ad vitam civilem et mortem Nerone imperatore furente. Minime praetereuntur obtrectatores, qui Senecae utpote boni rectique doctori opes exprobrabant regias, minime praetermittuntur valetudo philosophi et morbi aliaque deinceps huius notae.

*Fons: Iustus Lipsius: De vita et scriptis L. Annaei Senecae, quae vita invenitur in Senecae editione hacce: L. Annaei Senecae pars prima sive opera philosophica, quae recognovit M. N. Bouillet, volumen primum, Parisiis a. MDCCCXXVII, p. XVI-XXXVII.

En ligamen retiale: Lipsius de Seneca

De Maturino Corderio sive de magistro linguae Latinae multum iactato

Natus est Maturinus Corderius anno 1479° in Normannia. Per totam suam vitam provinciam linguae Latinae docendae obtinuit. Docuit pueros sermonem Latinum primum in Gallia – nempe Lutetiae Parisiorum (Paris), Niverni (Nivers), Burdigalae (Bordeaux) – deinde apud Helvetios: nempe Genavae (Genève), Neocomi (Neuchâtel), Lausannae (Lausanne), iterum Genavae, qua in urbe anno 1564° mortem obiit.

Genavam Corderius «portum tutissimum post infinitos labores et multa pericula»* dixit. Erat enim Maturinus vir professionis evangelicae, quam ob rem in Gallia persecutiones passus est. Profugus propter Evangelicae doctrinae professionem in Helvetiis confugium petivit sicut permulti tum temporis protestantes Francogalli.

Cum alia tum «Colloquiorum scholasticorum libros quatuor ad pueros in sermone Latino paulatim exercendos» conscripsit. Qui libri anno 1564° ab Henrico Stephano excussi iterum iterum non paucis in urbibus Europaeis in lucem editi sunt. Et nobis hodiernis Maturini colloquia ad linguam Latinam expoliendam sunt.

Forsan intersit, quem ad finem Maturinus hoc opus exaraverit. Quo de scopo Corderius sic: «In hanc cogitationem totus incubui, qua possem ratione efficere, ut pueri pietatem bonosque mores cum humanarum litterarum studiis coniungerent.»*

*Fons: Maturini Corderii in colloquiorum suorum libros prefacio

Editiones:

https://books.google.ch/books?id=7Qh1A_6XlW0C&redir_esc=ych/books?id=7Qh1A_6XlW0C&redir_esc=y

http://www.stoa.org/hopper/text.jsp?doc=Stoa:text:2003.02.0003

http://www.slu.edu/colleges/AS/languages/classical/latin/tchmat/pedagogy/crd/crd1.html

De principulo illo deque quodam astronomo Osmanico

Diebus praeteritis quibusdam libellis legendis vacabam. Cum alia tum fabulam illam “Principulus“ [vulgo: Le Petit Prince] inscriptam perlegi. Narratiunculam Antonii De Saint-Exupéry de pupillo regulo degustavi non sine magno emolumento. En excerptulum:

„Non sine causa credo stellam, unde principulus venerit, asteroïdem B DCXIIum esse. Hic asteroïdes telescopio semel tantum conspectus est anno MCMIX° ab astronomo Osmanico. Qui tum inventa sua sumptuose in conventu astronomorum omnium gentium demonstravit. Cui autem nemo fidem habuit propter vestem, qua amictus erat. Ita sunt adulti homines. Quod ad asteroïdem B DCXIIum attinet, certe in oblivionem venisset. Forte fortuna dictator quidam Osmanicus edictum proposuit, ut cives Osmanici metu mortis adito vestes Europaeas sibi induerent. Astronomus ille iterum anno MMXX° asteroïdem monstravit vestibus elegantissimis Europaeis amictus. Tunc omnes cum eo consenserunt. Vobis haec singula de asteroïde B DCXII° enarravi numerumque, quo appellatur, indicavi, ut adultis hominibus obsequar. Adulti homines numeros amant.“

Quo de excerptulo paulisper cogitare nonne operae pretium est? Et de hac sententia, quae animi perceptionem tractat: “Solo corde clare videmus. Natura rerum oculis cerni non potest.“

Quod ad translationem Latinam attinet, versione a Franciso Schlosser exarata usus sum [Stuttgardiae a. 2015° apud domum editoriam Reclam]. Quae versio, quantum diiudicare valeo, hic illic claudicat, hic illic mendis succumbit parvulis. Quae cum ita sint, tamen fabulae poetica quae dicitur vis detrimentum accipit fere nullum. Ad versiones Latinas quod spectat, lectu dignum est commentariolum ab Alexandra Gaditana conscriptum cum titulo De clarissima quadam fabula puerili.